ایران در زمره 12 کشور تولیدکننده موتورهای دیزل سنگین

در گفت و گو با مدیر مرکز تحقیق و توسعه و آموزش شرکت دانش بنیان «دسا» واکاوی شد

در گفت و گو با مدیر مرکز تحقیق و توسعه و آموزش شرکت دانش بنیان «دسا» واکاوی شد

ایران در زمره 12 کشور تولیدکننده موتورهای دیزل سنگین

 

طرح کلان ملی «تولید موتورهای دیزل سنگین ملی (خانواده D87)» به تولید موتورهای دیزل سنگینی می پردازد که قابلیت کاربری در محصولات ریلی، نیروگاهی و صنعتی را داشته باشند. با تلاش های شرکت دانش بنیان «دسا» و حمایت برخی نهادهای دیگر، مانند معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، این طرح کلان ملی به بار نشسته است و حالا ایران در زمره 12 کشور تولیدکننده موتورهای دیزل سنگین شناخته می شود.

افشین فهیمی راد دانشجوی دکترای مهندسی مکانیک گرایش تبدیل انرژی، یک عضو مهم و اثرگذار در پیشبرد این طرح پرافتخار ملی بوده است. فهیمی راد از سال 89 در شرکت دانش بنیان دیزل سنگین ایران (دسا) در مسئولیت های مختلف فعالیت کرده و از سال 93 تاکنون مدیر مرکز تحقیق و توسعه و آموزش شرکت دسا و مدیر پروژه مهندسی معکوس و بومی سازی این شرکت بوده است. این شرکت از اواخر سال 97 به جامعه شرکت های دانش بنیان کشور ملحق شد.

فهیمی راد در کنار این فعالیت های صنعتی در دانشگاه هم تدریس می کند. با این فعال حوزه صنعت و دانشگاه درباره جزئیات طرح کلان ملی تولید موتورهای دیزل سنگین و چالش های پیش روی شرکت های دانش بنیان برای پیشبرد طرح های کلان ملی به گفت و گو نشسته ایم که در پی می آید.

 

طرح کلان ملی تولید موتورهای دیزل سنگین از چه سالی کلید خورد؟

با توجه به این که در اختیار داشتن دانش تولید موتورهای دیزل سنگین در دنیا به عنوان یکی از شاخص های توسعه یافتگی شناخته می شود، بر اساس اسناد بالادستی کشور و به منظور دستیابی به این مهم، در کشور ما هم طرح تولید موتورهای دیزل سنگین از سال 83 آغاز شد. یعنی از این سال بود که بحث بررسی و امکان سنجی اولیه اش آغاز شد. مطالعات میدانی و نیازهای بازار صورت گرفت و در نهایت مقرر شد که ما مجموعه ای از خانواده یک موتور دیزل سنگین را که از طیف توانی 500 کیلووات تا دو هزار کیلووات است، تولید کنیم. به دلیل این که محدوده توانی یک مگاوات بیشترین کاربرد را در صنایع کشور دارد، این موتور را به عنوان نمونه اول در دست تولید قرار دادیم.

بحث طراحی موتورهای دیزل سنگین در کشور ما مرز دانشی به حساب می آید. شاید این نوع موتور در بسیاری از کشورهای توسعه یافته بیش از 100 سال است که تولید می شود اما در کشور ما به دلیل پیچیدگی های خاص و تکنولوژی بسیار بالایی که این موتورها دارند، یک مرز دانشی به حساب می آید.

 این نوع از موتورهای دیزل سنگینی که تولید کرده اید، می تواند با محصولات روز دنیا رقابت کند؟

از سال 83 که بحث دانشی این موتورها آغاز شد، برآورد ما این بود که این موتور باید سال 87 ساخت نمونه اولیه اش به اتمام می رسید. این اتفاق در سال 88 رخ داد و پیش بینی کردیم که این موتور بعد از سال 90 وارد بازار خواهد شد. بنابراین ما در طراحی این محصول باید تمامی الزامات یک محصول پیشرفته را می دیدیم که قابلیت رقابت با محصولات روز دنیا را داشته باشد.

چند شاخص بسیار مهم در فرایند تولید این موتورها در دنیا همواره مورد توجه قرار می گیرد. برخی از این شاخص ها نسبت توان به وزن موتور، مصرف سوخت، انتشار آلاینده ها و به کارگیری تکنولوژی های مدرن و استفاده از مواد مناسب جهت توسعه محصولات بر اساس نیازهای آتی است که این موتور تولیدی ایران در طیف بسیار پیشرفته از این نوع موتورها قرار دارد. مثلا از سامانه کنترلی هوشمند موتور و سامانه سوخت رسانی ریل مشترک (Common rail) برخوردار است و مصرف ویژه سوخت این موتور 199 گرم به ازای هر کیلووات ساعت است و از قابلیت توسعه و ارتقا برخوردار است.

 فقط یک نمونه از این موتورهای دیزلی در ایران ساخته شده است؟

در واقع ما یک خانواده ای از موتورهای ملی D87 را طراحی و تولید کرده ایم. در سال 88 اولین نمونه موتور را در قالب یک موتور آزمایشگاهی تولید کردیم و مورد آزمون قرار گرفت. در سال 89 مقام معظم رهبری بازدیدی از دستاوردهای این طرح داشتند و از این موتور به عنوان نمادی از عزت کشور یاد کردند.

با توجه به این که در داخل کشور به شکل گسترده ای با مصرف سوخت گاز طبیعی مواجه هستیم، باید محصولاتی داشته باشیم که مطابق با ذائقه سوخت کشورمان باشد. به همین دلیل ما بحث موتورهای دوگانه سوز و گازسوز ملی D87 را هم در دستور کار قرار دادیم. در سال 90 موتور دوگانه سوز را با حمایت شرکت بهینه سازی مصرف سوخت به عنوان حامی این طرح، طراحی و تولید کردیم. در سال 96 نیز نمونه آزمایشگاهی موتور گازسوز ملی را که صد درصد از گاز استفاده می کند، تولید کردیم و در سال 97 نیز نمونه نهایی آن رونمایی شد.

 

خانواده موتور ملی D87 فقط در حوزه ریلی مورد کاربری قرار می گیرد؟

خانواده موتور ملی D87 برای پاسخگویی طیف وسیعی از نیازهای کشور طراحی و تولید شده است. با توجه به این که موتورهای دیزل سنگین کاربری های بسیار گسترده ای دارد، مثل حوزه های کشاورزی، ریلی، دریایی، نیروگاهی، صنعتی، نظامی و... در نتیجه ما هم برای این موتورها تنها در حوزه ریلی هدفگذاری نکرده ایم.

موتور دیزل D87 به طور ویژه در آغاز برای راه آهن جمهوری اسلامی ایران طراحی شد. به دلیل این که قراردادی تحت عنوان تحویل 35 دستگاه از موتورهای D87 با راه آهن امضا کردیم. در واقع با این قرارداد، قصد حمایت از تولید داخلی را داشتند. بعد از آن، موتورهای دوگانه سوز و گازسوز را تولید کردیم که صرفا کاربری نیروگاهی دارند.

با توجه به این که تولید برق در کشور از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است، نیاز داریم که مولدهای برق بیشتری را در کشور داشته باشیم. یکی از این مولدها موتور است که از موتور به عنوان مولد برق استفاده می شود. قابلیتی که پکیج نیروگاهی شرکت دسا دارد، تولید برق با استفاده از موتور گازسوز ملی و بهره مندی از حرارت هدررفت خروجی است که آن حرارت را بازیافت کرده ایم و جهت استفاده در مصارف گرمایشی، سرمایشی و به عنوان ورودی سیستم های آب شیرین کن استفاده می کنیم و راندمان این مجموعه را از نظر انرژی به بیش از 75 درصد افزایش داده ایم.

کاربری دریایی این موتور را هم آغاز کرده ایم و هم اکنون بحث طراحی تفصیلی موتور دریایی D87 هم در حال انجام است. موتورهای دریایی در واقع به عنوان محرک اصلی یک شناور یا لنج استفاده می شوند یا می توانند به عنوان موتورهای برق در کشتی های بزرگ تر مورد کاربری قرار گیرند.

 آماری در دست دارید که ایران چندمین کشوری است که به این فناوری دست پیدا کرده است؟

ما دوازدهمین کشوری هستیم که توانسته ایم به دانش طراحی و تولید موتورهای دیزل سنگین در دنیا دست پیدا کنیم.

 در حوزه تولید موتورهای دیزل سنگین، وضعیت ایران در منطقه خاورمیانه چگونه است؟

شرکت دیزل سنگین ایران به عنوان تنها شرکت تولیدکننده موتورهای دیزل سنگین در منطقه خاورمیانه به حساب می آید. راه اندازی یک مجموعه به عظمت شرکت دسا علاوه بر این که هزینه های زیادی را می طلبد، نیاز به دانش فنی بسیار بالایی دارد. کارشناسان مجموعه دسا بهترین آموزش ها را نزد معتبرترین شرکت های دنیا دریافت کرده اند و این مغز نرم افزاری که با پرسنلمان ایجاد کردیم، این مجموعه را در خاورمیانه به یک مجموعه توانمند تبدیل کرده است.

موتورهای یک مگاوات در منطقه خاورمیانه کاربری ویژه ای دارند. ایران با کشورهایی مثل عراق، سوریه، ترکیه و افغانستان مقاربت ریلی زیادی دارد. به همین خاطر بعد از این که بتوانیم نیازهای داخلی را پاسخ دهیم، می توانیم به این کشورها صادرات داشته باشیم.

 پس می توانیم بگوییم از واردات موتورهای دیزل سنگین بی نیاز شده ایم؟

باید در نظر داشت دلیل این که تولید این موتور با چند سال تاخیر به بهره برداری رسید، در اصل تلاش ما برای بومی سازی قطعات این موتور بود. تمام قطعاتی که در نمونه اول از این موتور در اختیار داشتیم، به دلیل عدم در اختیار داشتن زیرساخت های تولیدی در کشور و پیچیدگی ها و حساسیت های فنی برای تولید موتور اول، کاملا ساخت اروپا بود. ما در سنوات مختلف تحریم های زیادی را پشت سر گذاشتیم و به تبع همین، در تامین قطعات با مشکلات زیادی روبه رو بودیم. این باعث شد که بحث بومی سازی این موتور را به طور ویژه و بر اساس تمامی ظرفیت ها دنبال کنیم. هم اکنون با افتخار می توانم بگویم که بیش از 90 درصد قطعات این موتور در داخل کشور تولید می شود. پیش بینی کرده ایم که بتوانیم در سنوات آینده صد درصد قطعات را در داخل تولید کنیم.

هم اکنون موتورهای هم رده موتور ملی در طیف یک مگاوات گازسوز با کاربری نیروگاهی با مبلغ حدود 350 هزار یورو وارد کشور می شوند، در حالی که موتور گازسوز D87 اگر مراحل ارتقا را طی کند، حدود 60 درصد این قیمت را خواهد داشت. بی نیازی از واردات نیازمند سفارش گذاری محصولات مورد نیاز کشور نزد شرکت دسا و حمایت از تولید این محصول استراتژیک است.

 در فرایند کار تولید موتورهای دیزل سنگین از چه حمایت هایی برخوردار شدید؟

اولین حمایت را از راه آهن جمهوری اسلامی ایران دریافت کردیم. در آغاز طرح، ما نیازمند تخصیص بودجه مناسبی بودیم، هرچند بودجه اختصاص یافته به حد کفایت نبود اما با صرف هزینه های کلان از منبع دیگر پروژه های شرکت نظیر تعمیرات و مونتاژ موتورهای پیشرفته دنیا، تا حدی چالش های مادی مرتفع شد. همچنین وام اختصاص یافته توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به این طرح، کمک شایانی به رفع نیازها و در نهایت تولید نهایی محصول کرد.

البته ما در فرایند بومی سازی این موتور با تحریم های جدی روبه رو شدیم. شاید یکی از مهم ترین چالش هایی که ما در حوزه تحویل دهی و پایبندی به تعهد خودمان نسبت به راه آهن با آن مواجه بودیم، بحث تحریم ها بود. بسیاری از قطعاتی که سفارش گذاری شده بود، با تشدید تحریم ها به دست ما نرسید. این موضوع باعث تاخیر در انجام تعهدات شد. پس از مدتی هم با افزایش قیمت ها مواجه شدیم، در همین شرایط بود که با حمایت دکتر ستاری، معاون علمی و فناوری ریاست جمهوری، یک حمایت مالی از طرح موتور ملی D87 جهت تحویل دهی به راه آهن صورت گرفت. این حمایت مالی باعث شد که این محصول از فاز توسعه ای و موتور آزمایشگاهی به یک موتور تولیدی و بومی (در حوزه تولید قطعات) تبدیل شود و در نهایت، این موتور ملی قابل عرضه و سفارش گذاری شد. در خردادماه سال 97 نیز در نمایشگاه حمل ونقل ریلی، افتتاح خط تولید انبوه این موتور دیزلی را داشتیم.

 این طرح کلان ملی شامل تمامی خانواده موتورهای دیزل سنگین است یا فقط موتورهای حوزه ریلی؟

در واقع این طرح کلان ملی شامل تمام اعضای خانواده موتورهای دیزل سنگین است اما با توجه به حمایتی که از سوی راه آهن دریافت شد، تا به امروز فقط موتور دیزل سنگین حوزه ریلی به بهره برداری رسیده است. اولین الحاق کامل موتور ملی D87 به ناوگان ریلی کشور در آذرماه سال 97 انجام شد. هم اکنون یک دستگاه از موتور D87 روی کشنده هیتاچی راه آهن جمهوری اسلامی نصب و راه اندازی شده و در حال خدمت دهی به شبکه ریلی کشور است.

البته این نکته را نباید فراموش کرد که به دلیل تشابه فناوری تولید موتور دیزل سنگین با دیگر موتورهای این خانواده، زمینه ای برای تولید انبوه سایر محصولات ما هم فراهم خواهد بود.

 شرکت دسا به عنوان یک شرکت دانش بنیان فعال در بخش خصوصی برای توسعه محصولات دانش بنیان خود با چه چالش هایی مواجه است؟

چالش بزرگی که شرکت دسا با آن مواجه است بحث فقدان حمایت های گسترده ای است که باید از محصولات استراتژیک این شرکت صورت بگیرد. همان طور که اشاره شد، ما دوازدهمین کشوری هستیم که به این دانش دست پیدا کرده ایم. در نظر بگیرید ما محصولی را تولید می کنیم که کاربری بسیار گسترده ای دارد. یک موتور دیزل سنگین از 400 تا 500 قطعه متعدد تولید می شود. این تعداد قطعه یعنی راه اندازی 400 تا 500 کارگاه و کارخانه تولیدی این قطعات. یعنی اگر تولید انبوه داشته باشیم، صنایع وابسته بسیار زیادی را خواهد داشت که می تواند محرک صنعت و اشتغال زایی انبوه در کشور باشد.

ما در شرکت دانش بنیان دسا حدود 150 نفر نیروی انسانی داریم که به شکل رسمی در حال فعالیت هستند، ولی آن اشتغال غیرمستقیمی که می تواند در فرایند تولید انبوه یک موتور دیزل سنگین اتفاق بیفتد، بسیار گسترده تر خواهد بود. از طرف دیگر، محصولات دانش بنیان ما مانع خروج ارز از کشور خواهد شد و دانش بومی ما را ارتقا می دهد. متاسفانه هم اکنون شاهدیم که موتورهای دیزل سنگین به شکل انبوه در حال واردات به کشور هستند، این در حالی است که ما نیاز به حمایت تمامی نهادهای مرتبط داریم تا بتوانیم به تولید انبوه این محصول دست پیدا کنیم و به جای واردات، خود به تولید بپردازیم.

چون شرکت دسا هنوز نتوانسته به تولید 50 درصد نیاز کشور برسد، به واردات موتورهای دیزل سنگین هیچ تعرفه گمرکی تعلق نمی گیرد. بنابراین یکی از حمایت های مورد نیاز ما، اعمال تعرفه های گمرکی بر ورود این نوع موتورهاست، چرا که بدون چنین حمایتی، شرکت دسا هرگز نخواهد توانست به 50 درصد تولید مورد نیاز کشور دسترسی پیدا کند.

همچنین یکی از امکاناتی که در اختیار شرکت های دانش بنیان قرار می گیرد، فروش اقساطی محصولات دانش بنیان است. ما به چنین حمایت هایی نیز نیاز داریم. در سنوات گذشته شاهد بوده ایم که موتورهای دسته دوم وارد کشور شده اند و آلاینده های بسیاری را تولید کرده اند و مصرف سوخت بالای آن ها موجب تحمیل هزینه های جاری شده است. در نتیجه، الزام به خرید تولید داخل می تواند نجاتبخش شرکت دسا باشد.

 شرکت دانش بنیان دسا، چه اهداف و برنامه های بلندمدتی را برای تداوم فعالیت هایش مدنظر دارد؟

تمرکز بیشتر ما روی توسعه و تولید موتور ملی D87 است. در سال های گذشته با توجه به این که به واسطه طراحی این موتور، دانش بسیار زیادی در مجموعه دسا نهادینه شده و نشر پیدا کرده است، این دانش باعث شده که خدمات گسترده تعمیرات انواع موتورهای دیزل سنگین را هم داشته باشیم. هر نوع از موتورهای دیزل سنگین با هر کاربری و هر برند در شرکت دسا امکان بازسازی و تعمیرات کامل آن وجود دارد. تولید تحت جواز، خدمات آزمایشگاهی، احداث و راه اندازی نیروگاه ها، تغییر کاربری و ارتقای توان موتورهای موجود در کشور، دوگانه سوز کردن موتورها و بهبود عملکرد و کنترل آلایندگی انواع موتورهای مختلف و... خدمات دیگری است که به برکت این طرح کلان ملی به سبد محصولات شرکت دسا اضافه شده است. از جمله مهم ترین اهداف بلندمدت شرکت دسا، طراحی و تولید موتورهای سه تا شش مگاوات است که بررسی و مطالعات گسترده ای در این خصوص صورت انجام شده است و امیدواریم در آینده بتوانیم پاسخگوی تمامی نیازهای کشور در این عرصه باشیم.

منبع: مجله دانش بنیان

کلمات کلیدی